1Overheid: een actief netwerk van aanjagers

Doordrongen van het besef dat fraude maatschappelijke schade veroorzaakt, hebben we ons sinds 2012 als informeel netwerk verenigd onder de naam 1Overheid. Vanuit onze verschillende achtergronden zetten we ons in om fraude te agenderen. We doen dit met pilots, onderzoek en advisering. Doel? De samenwerking binnen het overheidsbestel verder te versterken.

1Overheid aan het woord

Schadelijke effecten van fraude

Fraude is een maatschappelijk probleem dat de dienstverlening richting de burger ondermijnt. Het kan daarmee aanzienlijke schade berokkenen aan het vertrouwen van de burger in de overheid met alle consequenties van dien. Anders dan meer zichtbare vormen van criminaliteit worden de gevolgen van fraude vaak (te) laat opgemerkt, zoals bij milieuschade en gederfde inkomsten door belastingontduiking door grote bedrijven.

Nog even wat cijfers:

  • Jaarlijks wordt er voor ruim €18 miljard aan fraude gepleegd door witwassen.
  • De schade bij faillissementsfraude is circa €2 miljard per jaar, de pakkans 2%.
  • 30.000 veroordeelden zijn onvindbaar, maar kunnen zonder problemen een paspoort aanvragen.
  • 360.000 woningen staan administratief leeg, maar velen hebben wel hoge energierekeningen.
  • 90.000 beboete mensen worden niet gevonden en de boete wordt dus afgeschreven.

Hoe te komen tot verbeteringen?

Ons motto ‘Het bestaande beter verbinden’ betreft niet alleen de techniek. Het gaat vooral om:

  • Samenwerking tussen organisaties en de mensen die daar werken.
  • De gezamenlijke doelstelling te laten prevaleren boven het eigen (organisatie)belang.

De beoogde verbetering wordt gezocht in de versterking van fraudepreventie door:

  • Het identificeren van terugkerende patronen.
  • Het doorbreken van het verkokerd functioneren van overheidsdiensten.

Aan de basis van iedere aanpak liggen de waarden die horen bij een democratische rechtsstaat: een systeem van checks & balances, tegenmacht en verantwoording.

a. Informatiedeling is cruciaal

Voor een goede samenwerking is het systematisch vergelijken van bestanden van groot belang. Dit vraagt om transparantie en het durven benoemen van elkaars zwakke plekken. Door gezamenlijk te werken aan de signalen die aan fraude ten grondslag liggen, kunnen lekken in systemen en werkprocessen worden gedicht. Dat voorkomt fraude. Dit verkiezen wij boven de overheersende incidentele, veelal op vermeende risicofactoren gebaseerde, repressieve aanpak van fraude.

b. Van verticaal naar horizontaal denken

Fraudeaanpak vindt nog steeds veelal plaats op gevalsniveau, vanuit de eigen koker van de betrokken overheidsinstantie. Echter, wanneer je naar fraudepatronen kijkt, wordt duidelijk dat een fraudegeval meestal genesteld is in verschillende overheidsgebieden vaak met vertakkingen naar buiten: private partijen, nutsbedrijven en dergelijke. Om fraude tegen te gaan moet je dus verder kijken dan je eigen beleidsterrein en in staat zijn het geheel te zien.

c. Focus op fraudepatronen

Wij pleiten daarom voor een grotere focus op het blootleggen van fraudepatronen. Bij de nu veel gebezigde methode waarbij gebruik wordt gemaakt van risicoprofielen ligt het gevaar van discriminatie op de loer met het risico dat onschuldigen aangemerkt worden tot fraudeurs, zoals gebeurd is bij de toeslagenaffaire.

d. Doen en leren van de praktijk

De verbetering van de fraudeaanpak wordt nagestreefd door middel van kleinschalige experimenten waarbij gehandeld wordt op basis van fraudepatronen. De experimenten zijn afgebakende en aansprekende projecten gericht op één fraudesignaal binnen een beperkt geografisch gebied, op basis waarvan alle betrokkenen worden aangepakt. Bij gebleken succes kunnen deze methodes vervolgens verder geïmplementeerd worden.

Rienk Hoff: “Voorwaarde is dat we de gebruikelijke rituelen, zoals: “wie zal dat betalen”, “daar ga ik over en niet jij”, “volgens mij valt het probleem wel mee”, etc. achter ons laten.”

1Overheid toen…

Vanaf het ontstaan van 1Overheid in 2012 had burgemeester Van der Laan zich aan onze missie verbonden. Tot aan zijn dood gaf hij ons tijd, ruimte en gelegenheid het gedachtegoed van 1Overheid bij verschillende overheidsinstanties over te brengen. Hij organiseerde meerdere bijeenkomsten in de ambtswoning waarbij voormalig ministers Opstelten en Van der Steur zich onomwonden committeerden.

> Lees meer over het ontstaan van 1Overheid in onze biografie (pdf – 1,5 mb).

…en nu: vergroten draagvlak

In de afgelopen jaren hebben er talloze initiatieven en pilots plaatsgevonden die hebben geleid tot verbeteringen binnen verschillende sectoren. In algemene zin is er al veel meer begrip voor het feit dat overheden onderling moeten samenwerken (en ook met semi-overheden en het bedrijfsleven) als we effectiever willen zijn in het bestrijden van fraude. Die noodzaak wordt alleen maar groter met de toenemende complexiteit van de samenleving. Er moet daarom nog meer bestuurlijke aandacht en daadkracht komen om fraude verder terug te dringen. We zijn dan ook verheugd dat de VNG zich aan 1Overheid verbonden heeft en er kennis, kunde en informatie-uitwisseling op grotere schaal kan plaatsvinden. Het is tijd voor nog meer durven en doen.

Met wie werken wij samen

Afhankelijk van het onderwerp of fraudegeval worden de relevante partners gezocht bij een project. Zodoende wordt er door de leden met verschillende organisaties samengewerkt, waaronder:

Nationale Politie, Gemeente Amsterdam, Gemeente Groningen, RDW, VNG, UWV, Kadaster, GBA, Kamer van Koophandel, Ministerie van Justitie en Veiligheid, RIEC, VNO/NCW, Liander, Belastingdienst, Cition